Kijk jij ook langs de gorilla?

Hoi, leuk dat je er weer bent. Voordat ik begin eerst een kleine bekentenis. Toen ik begon aan mijn studie Organisatiepsychologie sloeg ik vol enthousiasme mijn eerste lesboek open. Alleen bleek al snel dat mijn ogen daar iets anders over dachten. Een bezoekje aan de opticien volgde en niet veel later liep ik naar buiten met mijn eerste leesbril. Fast forward naar vandaag en inmiddels draag ik een multifocale bril. Zo’n slim ding waarmee ik bovenin de verte zie en onderin kan lezen. Hartstikke handig, maar in het begin was het flink wennen. Kijk je door het verkeerde stukje glas, dan wordt alles ineens wazig. Dan is een paaltje of stoeprand ineens een stuk dichterbij dan je dacht.

Ook bij veilig werken gaat het erom vanuit het juiste perspectief te kijken. Soms moet je inzoomen op de details: een risico, een procedure of een specifieke handeling. En soms moet je juist uitzoomen en kijken naar het grotere plaatje: de omgeving, de samenwerking en de keuzes die mensen op je werkplek maken. En daar zit voor mij de kern: hoewel we denken dat we alles zien, laat ons brein regelmatig belangrijke dingen aan ons voorbijgaan. Zo’n ding dat pal voor je neus gebeurt en dat je tóch niet opmerkt — zoals een gorilla die dwars door je beeld loopt. Fascinerend én belangrijk voor veiligheid. Precies dat zette mij aan het denken. Lees je mee?

Dichtbij én veraf tegelijk

Op de werkplek moeten we namelijk allebei die glazen gebruiken. Het dichtbij-glas, dat is de taak die je nu onder handen hebt. De kabel die je beetpakt, de afsluiter die je dichtdraait, de stap die je net zet. Daar gaat je volle aandacht naartoe, en terecht. Maar dan heb je ook het veraf-glas nodig. Het grotere plaatje. Wat gebeurt er om me heen? Wie loopt er nog meer in de sleuf? Klopt de situatie wel met wat ik dacht toen ik vanmorgen begon? Is er iets veranderd sinds de werkvoorbereiding?

En hier wordt het interessant. Want net als bij mijn bril kun je niet door beide glazen tegelijk scherp kijken. En dat is geen onhandigheid van jou. Dat zit zo gebakken in ons brein. En daar zit een verrassend stukje psychologie achter.

Waarom “let op” eigenlijk niet werkt

Hoe vaak zeggen we niet tegen elkaar: “Joh, let nou op!” Goedbedoeld, hoor. Maar de psychologie laat zien dat het bijna niks oplevert. En daar is een prachtig experiment voor.

Misschien ken je ‘m. Kijk eerst zelf even mee voordat je verder leest. In dit filmpje gooien mensen een bal over — tel hoe vaak het team in het wit de bal overspeelt. Lukt het je om precies te tellen?

En? Klopte je telling? Dan is er nog een vraag die belangrijker is: heb je de gorilla gezien? Halverwege loopt er een als gorilla verklede persoon dwars door het beeld, klopt zelfs even op de borst, en wandelt weer weg. Ongeveer de helft van de kijkers ziet die gorilla simpelweg niet. Niet omdat ze niet opletten — juist omdát ze zo gericht opletten op die ballen.

Dit heet onoplettendheidsblindheid (inattentional blindness). Je ziet niet wat je niet verwacht. Sterker nog: ons brein ziet vooral wat het verwacht te zien. Dat maakt ons razendsnel in ons werk, maar zorgt er ook voor dat afwijkingen soms letterlijk buiten beeld blijven.

Je aandacht werkt als een spotlight. Wat erin valt zie je haarscherp, maar daarbuiten is het donker. En dat ondergraaft “let op” volledig. Want opletten op het ene maakt je juist blind voor het andere. Algemene waakzaamheid bestaat niet. Je aandacht zit altijd ergens… waardoor andere onderdelen buiten beeld vallen.

Volledig opgaan in je taak en de rest even niet zien? Dat is geen slordigheid. Dat is een gorilla die door je beeld loopt.

Wat je waarneemt, begrijpt en ziet aankomen

Veiligheidskundigen hebben hier een mooi model voor, dat precies over die twee glazen gaat. Het heet situationeel bewustzijn en bestaat uit drie opeenvolgende stappen.

Eerst is er waarnemen. Je ziet de losse feiten: de kabel, de meter, de collega, het weer. Dit is je dichtbij-glas. Dan komt begrijpen. Je snapt wat die feiten samen betekenen: “deze spanning klopt niet met wat ik verwachtte” of “die afzetting staat anders dan vanmorgen.” En ten slotte vooruitkijken: “als ik dit nu doorknip, dan gebeurt er dat.” Dat is je veraf-glas op scherp — niet alleen het nu, maar het straks.

Het mooie aan dit model is waar het de vinger op legt. Veel incidenten ontstaan al bij die eerste stap. Onderzoek naar situationeel bewustzijn van Mica Endsley liet zelfs zien dat bij piloten zo’n driekwart van de fouten terug te voeren was op die eerste stap: informatie die simpelweg niet werd waargenomen. Je begrijpt iets dus niet verkeerd en je kijkt niet slecht vooruit — je hebt het signaal gewoon nooit opgemerkt. Precies die gorilla weer. Je kunt niet begrijpen of voorspellen wat je nooit hebt gezien.

En dat is precies waarom die vraag — kijk jij ook langs de gorilla? — er zo toe doet. Niet omdat de één beter kijkt dan de ander, maar omdat ieder van ons letterlijk door een ander glas kijkt. Wat jij haarscherp ziet, valt bij mij misschien buiten beeld. En andersom. Jouw gorilla is niet mijn gorilla.

Waarom we met z’n tweeën werken

En nu komt de psychologie die alles verbindt. Je werkgeheugen — de mentale werkbank waarop je dingen tegelijk vasthoudt — is klein. Grofweg vier tot zeven dingen, en dan is het vol. Wie diep in een complexe taak zit, gebruikt vrijwel die hele werkbank voor het detail. Er blijft simpelweg geen ruimte over om óók het grote plaatje te scannen. Niet uit onwil. Niet omdat iemand onoplettend is. Maar omdat ons brein nu eenmaal grenzen heeft.

En precies daarom werken we bij belangrijke werkzaamheden met twee personen. Niet omdat één iemand het niet kan, maar omdat je samen de glazen verdeelt. De één houdt het dichtbij-glas op de taak, de ander bewaakt het veraf-glas op de omgeving. Twee werkgeheugens, twee brillen, één werkplek. Wat de één onvermijdelijk mist, vangt de ander op. Zo simpel en zo krachtig is het.

En dat zie je niet alleen bij werk in uitvoering. Denk aan een operatiekamer. Terwijl de chirurg volledig opgaat in de ingreep zelf — dat is zó’n taak die de hele werkbank vult — letten de anesthesist en de omloop juist op heel andere dingen: de hartslag, de tijd, de instrumenten, wat er verderop in de kamer gebeurt. Ieder kijkt door zijn eigen glas. Niet omdat de chirurg iets mist door onoplettendheid, maar omdat volledige focus op het één nu eenmaal betekent dat je het ander niet ziet. Overal waar het werk risicovol is, verdeel je de blik. Zo houdt het team samen zowel het detail als het grote plaatje scherp.

Kijk jij ook langs de gorilla? Dat is meer dan een vraag. Het is een uitnodiging om verder te kijken dan je eigen blik. Want niemand ziet alles, maar samen zien we meer. En dat maakt ons veiliger.

Maar je staat niet altijd met z’n tweeën

En hier zit een belangrijke kanttekening. Lang niet al het werk doe je samen. Een groot deel van de tijd sta je er alleen voor. En dan? Dan moet je dat schakelen tussen de twee glazen zelf kunnen. Solo werken betekent dat je af en toe bewust je dichtbij-glas even loslaat om omhoog te kijken.

Stap terug.

Adem… Scan de omgeving… Klopt het nog met wat ik dacht?

En pas dan weer verder. Dat kost je een paar seconden, maar in die paar seconden ben je je eigen tweede persoon. Je zet zelf even het veraf-glas op.

En weet je wat daarbij helpt? Dat onderbuikgevoel. Die lichte onrust die soms opkomt zonder dat je precies kunt benoemen waarom. We zeggen dan vaak tegen elkaar: “ach, maak je niet druk.” Maar dat is misschien wel het slechtste advies dat er is. Want die onrust is vaak je ervaring die iets oppikt voordat je het bewust kunt zien. Het is je veraf-glas dat alarm slaat. “Maak je niet druk” zet dat alarm gewoon uit.

Voor je weer doorgaat

Misschien kijk je nu net even anders naar dat ene moment van vanmorgen.

Wanneer zat jij zó in het detail dat de gorilla ongezien door je beeld liep? Ik ben benieuwd. Heb jij weleens gemerkt dat een goedbedoelde “let op” je eigenlijk niks opleverde?

En wat zou er gebeuren als we elkaar voortaan vertellen wáár we kijken in plaats van dát we moeten kijken?

Wanneer was jouw collega het tweede glas dat jou behoedde voor een misstap?

En als jij en je collega straks dezelfde situatie bekijken… zien jullie dan eigenlijk wel hetzelfde?

Deel je ervaring gerust in de reacties. Ik lees ze allemaal.

Misschien is dat wel de belangrijkste les uit deze psychologie van veiligheid. Veilig werken gaat niet over steeds harder je best doen om op te letten. Het gaat over begrijpen hoe je brein werkt. Door af en toe bewust van glas te wisselen, nieuwsgierig te blijven naar wat je misschien niet ziet en gebruik te maken van elkaars blik, verklein je de kans dat die gorilla ongemerkt door je werkdag loopt.

Bedankt voor het lezen.

Tot de volgende keer!

Veilig werken begint in je hoofd